لازم است ؛ يعنى ، اگر مثلًا نماز در گورستان مكروه است ، نماز دلمردگان بىكراهت نيست . و اشتغال به غير خدا روح را از فروغ حيات محروم مىكند ، و نماز بىروح هرگز واجد سرّ نخواهد بود ؛ و خسارت عظيم همانا تبديل ياد خدا به غير اوست : شىء كجا و فىء كجا نائى كجا و نى كجا * دوام كجا و دم كجا يَم كجا و نَم كجا « 1 » و از كراهت نماز در آتشكده و تون و مطبخ ، مىتوان به كيفيت نماز در حال خشم بر مظلومان و غضب بر مؤمن و سخط از قضا و كينه برادر ايمانى و . . . پى برد ؛ و با طى راه جهاد اوسط ، راهى جهاد اكبر شد تا به راز نماز رسيد . بنابراين ، راه وصول به راز نمازْ ، گذراندن همهء مراحل جهاد مىباشد . چون نماز از ره‌آورد وحى الهى است و حقيقت وحى داراى وحدت تشكيكى بوده ، از « أُمِّ الْكِتابِ » كه « عَلِيٌّ حَكِيمٌ » است تا « عَرَبِيٌّ مُبِينٌ » وحى خداست ، و نماز از بارزترين نمونه‌هاى وحى قرآنى است ، داراى عرض عريض بوده : از مرحله قرائت تا اوج معارف آن كه از كسوت هرگونه كثرتى مبرّا و از تقمّص هرگونه جامهء عاريهء اعتبار منزّه مىباشد ؛ كه انجام هر مرتبهء آن زمينهء نيل مرحلهء برتر را فراهم مىنمايد . و از اين راه ، اول حجاب‌هاى ظلمانى دريده شده ، آن‌گاه حجاب‌هاى نورانى بر طرف مىگردد تا خداوند بدون حجاب مشهود شده و مخاطب شود . سپس نوبت به خرق حجاب هستىِ خود نمازگزار فرا مىرسد . و اين خرق هستىِ محدودِ بندهء و اصل به وسيلهء نگاه خاص و نجواى مخصوص الهى صورت‌پذير است ، كه در آن حال خدا با بنده ندا و نجوا دارد . و اين نگاه

--> ( 1 ) - أسرار الحكم ، ص 597 .